ഇന്ത്യന് സ്വാതന്ത്ര്യ സമരത്തിന്റെ രണഭേരികള് ഉയര്ന്ന കൊട്ടാരം; മഹാരാഷ്ട്രയിലെ പുനെ റെയില്വേ സ്റ്റേഷനില്നിന്ന് വളരെ ദൂരത്തല്ലാത്ത ആഗഖാന് കൊട്ടാരം ചരിത്ര സ്മരണകള് ഇരമ്പുന്ന രണസ്മാരകമാണ്.
നിസ്സരി ഇസ്മെയിലി മുസല്മാന്മാരുടെ ആത്മീയ നേതാവ് സുല്ത്താന് മുഹമ്മദ് ഷാ ആഗഖാന് മൂന്നാമന് പുനെയിലെയും പരിസര പ്രദേശങ്ങളിലെയും ഭക്ഷ്യക്ഷാമ ബാധിതരായവരെ സഹായിക്കുന്നതിനായി 1892ല് നിര്മിച്ചതാണ് കൊട്ടാരം. പതിനായിരക്കണക്കിന് തൊഴിലാളികളുമായി ഒന്നരക്കോടി രൂപാ ചെലവില് കൊട്ടാരം പണിതു തീര്ക്കാന് അഞ്ചു വര്ഷമെടുത്തു.
ഇന്ത്യന് ചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട അടയാളങ്ങളിലൊന്നായ ഈ കൊട്ടാരം, ഇന്ത്യയുടെ സ്വാതന്ത്ര്യസമരത്തിലെ നിര്ണായക നിമിഷങ്ങള്ക്ക് സാക്ഷ്യം വഹിച്ചിട്ടുണ്ട്. വാസ്തുവിദ്യാ മികവിനും ചരിത്രപരമായ പ്രാധാന്യത്തിനും ആഗാ ഖാന് കൊട്ടാരം പ്രശസ്തമാണ്. 19 ഏക്കറിലായി വ്യാപിച്ചുകിടക്കുന്ന ഈ കൊട്ടാരം ഇപ്പോള് ഗാന്ധി നാഷണല് മെമ്മോറിയല് സൊസൈറ്റിയുടെ ആസ്ഥാനമാണ്. ഖാദി നിര്മാണം ഇപ്പോഴും ഇവിടെ പ്രധാന പ്രവര്ത്തനങ്ങളിലൊന്നായി തുടരുന്നു.
രാഷ്ട്രപിതാവായ മഹാത്മാഗാന്ധിയുമായി ആഴത്തില് ബന്ധപ്പെട്ടുകിടക്കുന്ന ചരിത്രമാണ് ആഗാ ഖാന് കൊട്ടാരത്തിനുള്ളത്. ക്വിറ്റ് ഇന്ത്യ പ്രസ്ഥാനം ആരംഭിച്ചതിന് തൊട്ടുപിന്നാലെ, 1942 ഓഗസ്റ്റ് ഒന്പതു മുതല് 1944 മേയ് ആറു വരെ ഗാന്ധിജി ഇവിടെ തടവിലായിരുന്നു. പത്നി കസ്തൂര്ബ ഗാന്ധി, സെക്രട്ടറി മഹാദേവ് ദേശായി, മീരാബെന്, പ്യാരേലാല് നയ്യാര്, ഡോ. സുശീല നയ്യാര്, സരോജിനി നായിഡു എന്നിവര് ഒപ്പം തടവിലായിരുന്നു. നിര്ഭാഗ്യവശാല്, തടവിലായിരിക്കെത്തന്നെ കസ്തൂര്ബ ഗാന്ധിയും മഹാദേവ് ദേശായിയും അന്തരിച്ചു; ഇവരുടെ സമാധികള് ഈ കൊട്ടാരവളപ്പില് തന്നെയാണ് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നത്.
ഗാന്ധിജിയെയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദര്ശനങ്ങളെയും ആദരിക്കുന്നതിനായി 1969ല് ആഗഖാന് നാലാമന് ഈ കൊട്ടാരം ഇന്ത്യന് ജനതയ്ക്ക് വിട്ടുനല്കി. 1974ല് പ്രധാനമന്ത്രി ഇന്ദിരാഗാന്ധി കൊട്ടാരം സന്ദര്ശിക്കുകയും ഇതിന്റെ വാര്ഷിക പരിപാലനത്തിനായി 20,000 രൂപ അനുവദിക്കുകയും ചെയ്തു (പിന്നീട് ഇത് 10,00,000 രൂപയായി വര്ധിപ്പിച്ചു). 2003ല് കൊട്ടാരത്തെ ദേശീയ പ്രാധാന്യമുള്ള സ്മാരകമായി പ്രഖ്യാപിച്ചു.
ഇറ്റാലിയന് ശൈലിയിലുള്ള കമാനങ്ങളും വിശാലമായ പുല്ത്തകിടികളും ഒത്തുചേരുന്ന സവിശേഷമായ ഒരു നിര്മിതിയാണ് അഗാ ഖാന് കൊട്ടാര സമുച്ചയം. ഇവിടെ ഗാന്ധി സ്മാരക സമിതിയുടെ യോഗങ്ങള് പതിവായി നടക്കാറുണ്ട്. 19 ഏക്കറിലായി വ്യാപിച്ചുകിടക്കുന്ന ഈ കെട്ടിടത്തിനുള്ളില് അഞ്ച് ഹാളുകളുണ്ട്. ഇരുനിലകളിലായുള്ള ഈ കൊട്ടാരത്തിന് ചുറ്റും 2.5 മീറ്റര് വീതിയുള്ള വരാന്തകളുണ്ട്. നിലവില് ഇത് ഗാന്ധി നാഷണല് മെമ്മോറിയല് സൊസൈറ്റിയുടെ ആസ്ഥാനമായി പ്രവര്ത്തിക്കുന്നു.
കൂടാതെ, ഗാന്ധിജിയുമായി ബന്ധപ്പെട്ട നിരവധി ചിത്രങ്ങളും ഫോട്ടോകളും പുരാവസ്തുക്കളും അഗാ ഖാന് കൊട്ടാരത്തില് സൂക്ഷിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഖാദി വസ്ത്രങ്ങളും മറ്റ് കൈത്തറി ഉല്പ്പന്നങ്ങളും വില്ക്കുന്ന ഒരു കടയും ഇതിനുള്ളില് പ്രവര്ത്തിക്കുന്നു.
ആഗാ ഖാന് കൊട്ടാരത്തിന്റെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സവിശേഷതകളിലൊന്ന് അവിടെയുള്ള മ്യൂസിയങ്ങളും സ്മാരകങ്ങളുമാണ്. ഇന്ത്യന് സ്വാതന്ത്ര്യ സമരത്തിന്റെ പാരമ്പര്യവും ഇവിടെ തടവില് കഴിഞ്ഞിരുന്ന നേതാക്കളുടെ ജീവിതവും ഇവിടെ മനസിലാക്കാം. ഈ ഇടങ്ങള് കൊട്ടാരത്തെ കേവലം ഒരു ചരിത്ര നിര്മിതി എന്നതിലുപരി ഒരു പഠനകേന്ദ്രമായും സ്മരണാകേന്ദ്രമായും മാറ്റുന്നു.
കൊട്ടാരത്തിനുള്ളില് മഹാത്മാഗാന്ധിക്കായി സമര്പ്പിക്കപ്പെട്ട പ്രദര്ശനങ്ങളുണ്ട്. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചിത്രങ്ങള്, വ്യക്തിഗത വസ്തുക്കള്, കത്തുകള്, ചരിത്രരേഖകള് എന്നിവ ഇതില് ഉള്പ്പെടുന്നു. തടവുശിക്ഷാ കാലത്തെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദൈനംദിന ജീവിതത്തെക്കുറിച്ചും പ്രതികൂല സാഹചര്യങ്ങളിലും അദ്ദേഹം പുലര്ത്തിയ ലാളിത്യത്തെക്കുറിച്ചും വിലപ്പെട്ട ഉള്ക്കാഴ്ചകള് ഈ വസ്തുക്കള് നല്കുന്നു. ഗാന്ധിജിയുടെ ജീവിതരീതിയെയും ദര്ശനങ്ങളെയും കൂടുതല് ആഴത്തില് മനസിലാക്കാന് ഈ പ്രദര്ശനവസ്തുക്കള് സന്ദര്ശകരെ സഹായിക്കുന്നു.
സ്വാതന്ത്ര്യ സമരവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട മൂല്യങ്ങള് പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്ന ലളിതമായ രൂപകല്പ്പനയാണ് ഈ സ്മാരകങ്ങള്ക്കുള്ളത്. പച്ചപ്പിനും ശാന്തമായ വഴികള്ക്കും നടുവിലുള്ള ഈ പ്രദേശം സന്ദര്ശകര്ക്ക് വിശ്രമിക്കാനും ചിന്തിക്കാനും അവസരം നല്കുന്നു. ഈ സ്ഥലത്തിന്റെ വൈകാരിക പ്രാധാന്യം ഉള്ക്കൊണ്ട് ധാരാളം ആളുകള് ഇവിടെ നിശബ്ദരായി സമയം ചെലവഴിക്കാറുണ്ട്.
ഗാന്ധിജിയും സഹപ്രവര്ത്തകരും ഇവിടെ കഴിഞ്ഞിരുന്ന കാലത്തെ സംഭവങ്ങള് മനസിലാക്കാന് വിവരങ്ങള് നല്കുന്ന ബോര്ഡുകള്, പഴയ ചിത്രങ്ങള്, വിവരണങ്ങള് എന്നിവ സന്ദര്ശകരെ സഹായിക്കുന്നു. ഈ സമരത്തില് പങ്കെടുത്തവര് നടത്തിയ വ്യക്തിപരമായ ത്യാഗങ്ങളെയും ഈ പ്രദര്ശനങ്ങള് വിവരിക്കുന്നു. ഇന്ത്യന് സ്വാതന്ത്ര്യ സമരത്തിന്റെ അവിഭാജ്യ മുഹൂര്ത്തങ്ങളെ ആറ് ഗ്യാലറികളിലായി ആഗഖാന് കൊട്ടാരത്തില് ചിത്രീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്. ക്വിറ്റിന്ത്യ സമരചരിത്രം പഠിക്കാനെത്തുന്ന ഗവേഷകര്ക്ക് ചാര്ട്ടുകള്, ഡയഗ്രങ്ങള് മുതലായവയാല് എളുപ്പമാക്കി തീര്ത്തിരിക്കുന്നു.തിരക്കേറിയ വലിയ മ്യൂസിയങ്ങളില്നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി, ഇവിടത്തെ അനുഭവം വളരെ വ്യക്തിപരവും ചിന്തോദ്ദീപകവുമാണ്.
സാധാരണയായി രാവിലെ ഒന്പതു മുതല് വൈകുന്നേരം 5:30 വരെയാണ് സന്ദര്ശന സമയം. കൊട്ടാരത്തിന്റെ ഉള്ഭാഗവും പൂന്തോട്ടങ്ങളും തിരക്കില്ലാതെ കണ്ടുതീര്ക്കാന് ഈ സമയം മതിയാകും. ടിക്കറ്റുകള് കൊട്ടാരത്തിന്റെ കവാടത്തില്നിന്ന് തന്നെ ലഭ്യമാണ്. ഇന്ത്യന് സന്ദര്ശകര്ക്ക് കുറഞ്ഞ നിരക്കും വിദേശ വിനോദസഞ്ചാരികള്ക്ക് അല്പം ഉയര്ന്ന നിരക്കുമാണ് ഈടാക്കുന്നത്. ഈ തുക പൈതൃക സ്മാരകത്തിന്റെ സംരക്ഷണ പ്രവര്ത്തനങ്ങള്ക്കായി വിനിയോഗിക്കുന്നു.
ഒക്ടോബര് മുതല് ഫെബ്രുവരി വരെയാണ് കൊട്ടാരം സന്ദര്ശിക്കാന് ഏറ്റവും അനുയോജ്യമായ സമയം. ഈ മാസങ്ങളില് പുനെയില് താരതമ്യേന തണുപ്പുള്ള കാലാവസ്ഥയായതിനാല് പുറംകാഴ്ചകള് കാണുന്നത് കൂടുതല് സുഖകരമായിരിക്കും. കഠിനമായ ചൂടില്ലാത്തതിനാല്, സന്ദര്ശകര്ക്ക് കൊട്ടാരത്തിലെ പൂന്തോട്ടങ്ങളിലൂടെ നടക്കാനും കൊട്ടാരത്തിന്റെ ഭംഗി ആസ്വദിക്കാനും ഈ സമയം സഹായിക്കുന്നു. പ്രസന്നമായ ഈ കാലാവസ്ഥയില് കൊട്ടാരത്തോടൊപ്പം അടുത്തുള്ള മറ്റ് വിനോദസഞ്ചാര കേന്ദ്രങ്ങള് കൂടി സന്ദര്ശിക്കാനും എളുപ്പമാണ്.
രാവിലെ കൊട്ടാരം സന്ദര്ശിക്കുന്നതാണ് ഏറ്റവും ഉചിതം. ആ സമയത്ത് അന്തരീക്ഷം കൂടുതല് ശാന്തമായിരിക്കും.
ക്വിറ്റ് ഇന്ത്യ മൂവ്മെന്റിനെത്തുടര്ന്ന് ഉണ്ടായ രാഷ്ട്രീയ സാമൂഹിക പ്രതിസന്ധി പരിഹരിക്കാന് ബ്രിട്ടീഷ് സര്ക്കാര് നിയോഗിച്ച സര് സ്റ്റാഫോഡ് ക്രിപ്സ് 1942 മാര്ച്ച് 22ന് ഇവിടെ വച്ചാണ് മഹാത്മാഗാന്ധിയുമായും മറ്റു പാര്ട്ടികളുമായും ചര്ച്ച നടത്തിയത്. അഹിംസാ സിദ്ധാന്തത്തില് ഊന്നിയ ക്വിറ്റ് ഇന്ത്യ സമരാഹ്വാനം ഗാന്ധിജിയില്നിന്നു ഉണ്ടായതും ആഗഖാന് കൊട്ടാരത്തിന്റെ അകത്തളങ്ങളില്നിന്ന്.
1942 ഓഗസ്റ്റ് 15നാണ് മഹാദേവ് ഭായ് ദേശായി അന്തരിച്ചത്. 1944 ഫെബ്രുവരി 22ലെ മഹാശിവരാത്രി നാളിലായിരുന്നു കസ്തൂര്ബ ഗാന്ധിയുടെ അന്ത്യം. ഇരുവരുടെയും സ്മരണയ്ക്കായി വാസ്തുശില്പി ചാള്സ് കൊറയ കൊട്ടാരവളപ്പില് സ്മാരകങ്ങള് പണിതിട്ടുണ്ട്. വെണ്ണക്കല് ശിലാപാളികളില് തീര്ത്ത ഈ സമാധിസ്ഥലങ്ങള് ന്യൂഡല്ഹിയിലെ രാജ്ഘട്ട് പോലെ സൂക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു.
ഗാന്ധിജി 21 ദിവസ നിരാഹാര സത്യഗ്രഹം നടത്തിയതും ആഗാഖാന് കൊട്ടാരത്തില്. ഇതായിരുന്നു ഗാന്ധിജിയുടെ അവസാനത്തെ നിരാഹാര സത്യഗ്രഹം. 1943 ജനുവരി 16ന് ഗാന്ധിജി കോണ്ഗ്രസ്സ് പതാക ഉയര്ത്തിയത് ആഗഖാന് കൊട്ടാരത്തിലായിരുന്നു. 1944 മേയ് ആറിനാണ് ഗാന്ധിജിയെയും സഹസമരക്കാരെയും കൊട്ടാരത്തില്നിന്ന് വിട്ടയച്ചത്. ഗാന്ധിജിയുടെ ആരോഗ്യം വളരെ മോശമായതോടെയായിരുന്നു അദ്ദേഹത്തെ മോചിപ്പിച്ചത്.
കൊട്ടാരത്തിനുള്ളിലെ മ്യൂസിയത്തില് ചിത്രങ്ങളുടെ വലിയൊരു ശേഖരം തന്നെയുണ്ട്. കൂടാതെ ഗാന്ധിജിയുടെ വ്യക്തിപരമായ വസ്തുക്കളും ഇവിടെ സൂക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു. മഹാത്മാഗാന്ധിയുടെ ചിതാഭസ്മം അടക്കം ചെയ്തതും ഈ കൊട്ടാരമുറ്റത്താണ്.
ഗാന്ധി മെമ്മോറിയല് സൊസൈറ്റിയുടെ ആഭിമുഖ്യത്തില് ആഗാ ഖാന് കൊട്ടാരത്തില് നിരവധി പൊതു പരിപാടികള് സംഘടിപ്പിക്കാറുണ്ട്. ജനുവരി 30ന് ആചരിക്കുന്ന രക്തസാക്ഷി ദിനം, മഹാശിവരാത്രി, മാതൃദിനമായി ആചരിക്കുന്ന കസ്തൂര്ബ ഗാന്ധിയുടെ ചരമവാര്ഷികം, ഓഗസ്റ്റ് 15ലെ സ്വാതന്ത്ര്യദിനം, ജനുവരി 26ലെ റിപ്പബ്ലിക് ദിനം, എല്ലാ വര്ഷവും ഒക്ടോബര് രണ്ടിന് ആഘോഷിക്കുന്ന മഹാത്മാഗാന്ധിയുടെ ജന്മദിനം എന്നിവ ഇതില് പ്രധാനപ്പെട്ടവയാണ്.
ഡോ. വി. ശ്രീകുമാര്
